Rigstula

Kildeintroduksjon

En gud i forkledning drar til menneskenes verden og blir stamfar til de tre samfunnsgruppene i vikingtiden. 

"Rígsþula" (Rigstula) er et norrønt dikt fra samlingen Den eldre Edda.

Den eldre Edda stammer fra islandske håndskrifter fra 1200- og 1300-tallet. Ingen vet nøyaktig hvor gamle noen av diktene er - forskere har datert "Rigstula" til alt fra vikingtid til 1200-tall. Det antas å være basert på muntlige overleveringer fra førkristen tid og slik beskrive en samfunnsform- og samfunnsgrupper fra vikingtiden.

"Rigstula" handler om Rig, som egentlig er guden Heimdall i forkledning. På sin vei gjennom menneskenes verden har han samleie med kvinner i ulike samfunnsgrupper og blir far til en trell, en bonde og en jarl. 

I kildeutdraget under kan du lese om hvordan Rig ble stamfar til trellene og hvordan livet som trell kunne være.

Fotografi av teksten i en oppslått side i Codex Regius
Fotografi av GKS 2365 4to, en islandsk skinnbok fra annen halvdel av 1200-tallet som inneholder diktsamlingen Den eldre Edda

Kilden

Tittel: Rigstula, om trellene
Datering: Ukjent
Opphav: Ukjent forfatter
Hentet fra:

Bokmål: Norske dikt, bd 1. Oslo: Gyldendal Norsk Forlag, 1983.

Nynorsk versjon fra 1928 av Ivar Mortensson-Egnund

Rettigheter: CC BY-NC

Mer informasjon om kilden

Det fortelles i et gammelt sagn at en av æsene,
som het Heimdall, var ute på ferd langs en strand.
Han kom til en gård og kalte seg Rig.
Etter det sagnet er dette kvadet laget:

1.
Engang kom han,
den kloke guden,
gammel og kraftfull
på grønne veier
ramm og rask
kom Rig stigende

2.
Vandret så videre
midt etter veien,
der stod et hus
med døra lukket,
gikk inn i huset,
ild brant på gulvet,
et gråhåret ektepar
satt ved åren,
Åa og Edda
med eldgammelt skaut.

3.
Rig hadde gode
råd å gi dem,
satte seg makelig
midt på benken
og ektefolkene
én på hver side.

4.
Tok så Edda
en tung leiv,
tjukk og klumpet,
tett med såer,
midt på brettet
bar hun den fram
satte den på bordet
en bolle med sodd.

5.
Rig hadde gode
råd å gi dem,
reiset seg opp,
ruslet til sengs,
siden la han seg
midt i senga
og ektefolkene
én på hver side.

6.
Tre netter ble han
boende hos dem,
vandret så videre
midt etter veien,
ni måneder gikk
etter gjestinga hans.

7.
Barn fikk Edda
det østes med vann,
svart i huden,
fikk hete Trell.

8.
Vokse han gjorde
og vel trivdes;
på hendene hans
var huden skrukket,
krøkte knuer
[og kartnegler hadde han]
store fingre,
stygt ansikt.
lut rygg,
lange hæler.

9.
Han gikk til arbeid
med alle krefter,
basttau bandt han,
gjorde bører,
kvist bar han hjem
hele dagen.

10.
Der kom til gards
gjengelbeina,
med  søle på føttene,
solbrente armer
kroket nese,
kaltes Tir.

11.
Satte seg makelig
midt på benken,
sønnen i huset
satt hos henne;
de snakket og hvisket,
redde seng,
Trell og Tir,
etter tunge dager.

12.
Barn fikk de,
bygde og trivdes,
Reim og Klegge
kaltes de , tror jeg,
Klurr og Fjøsne,
Fulne, Kjefse,
Drumb,
Digralde,
Drott og Hosve,
Lut og leggjalde,
laget gjerder,
gjødslet åkrer,
alte opp svin,
gjette geiter,
og grov torv.

13.
Døtrene deres het
Drumba og Kumba,
Økkvinkalva
og Arinnevja,
Ysja og Ambått,
Eikepluggen,
Totrughypja
og Tranebeina.
Fra dem kommer alle
trelle-ætter

Les hele Rigstula (nynorsk)

So seier menn i forne sogur, at ein av æsene, han som Heimdall het, var på ferd ved ei sjøstrand, og so kom han til ein gard og kalla seg Rig. Etter den soga er dette kvedet.

1.

I old, er sagt, gjekk han
dei grøne brauter,
trauste gubben,
trollkunnig ås.
Ram og rask
kom Rig reikande.
Midt etter stigen
skreid han so fram.

2.

Kom til eit hus,
hurdi var stengd.
Inn mun han gange,
eld brann på golvet,
og eit gråhært hjon
grov fram-i åren,
Åe og Edda
med aldrugt skaut.

3.

Rig kunde dei
råder seia.
Munde seg setja
midt imillom,
med mann og kone
på kvar si led.

4.

Då tok Edda
ein diger leiv,
tung og klumput,
og tett med såder.
Midt på ein stett
ho sette det fram.
Sòd var i bolle
ho bar på bord.

5.

Rig kunde dei
råder seia,
reis upp frå sess,
var huga te sova.
Heldt seg med dei
heile tri næter.
Midt etter stigen
skreid han so fram.

6.

Barn fekk Edda,
var aust med vatn,
-- -- -- -- -- -- -- --
svart av hamlet,
vart heitande Trell.

7.

Hendene hadde
skrukkut hud,
kropne knoklar,
[kartnaglar ljote]
og digre fingrar.
Fælt var andlet,
lut-ryggja var han,
med lange hælar.

8.

Voks han gjorde,
og vel han treivst.
Sidan fekk han
freiste styrken:
bast-reip binde
og byrdar gjurde,
ris bar han heim
heile dagen.

9.

Kom far-fyrkja
fram til gards
med saur på solom
og solbrende armar,
bjug-nasa var ho,
bar namnet Tir.

10.

Midt i sessen
sette ho seg.
Sat hjå henne
sonen i huset.
Dei rødde og runa,
reidde seg seng,
Trell og Tir
og tidi skreid.

11.

Born dei ól
uneleg saman;
eg trur dei vart kalla
Klur og Fjosne,
Reim og Klegge,
Kjefse, Fulne,
Drumb, Digralde,
Drott og Hosve,
Lut og Leggjalde;
dei laga skigard,
frøydde åkrar,
ól på griser,
gjætte geiter
og grov upp torv.

12.

Døtrane deira:
Drumba og Kumba,
Økkvinkalva
og Årinnevja,
Ysja og Ambått,
Eikintjasna,
Totrughypja
og Tranebeina.
Hev trelle-ætter
sitt upphav frå dei.

13.

Gjekk Rig sidan
radne vegen,
kom til ei hall,
hurdi på glytt;
inn han gjekk,
eld brann på golv.
Ave og Amma
åtte huset.

14.

Sat der eit hjon
med syslom sine.
Mannen telgde
teinar til veven.
Skjegg var skipa,
hår klypt i skallen,
stramt sat skjorta,
skrin stod på golv.

15.

Sat der kona
og sveivde rokken,
strakte armane,
spann til vev.
Bar ho sveig
og bringeduk,
halsplagg ho hadde
og band yver herdar.

16.

Rig kunde dei
råder segja,
munde seg setja
midt imillom
med mann og kone
på kvar si led.

17.

Då tog Amma
-- -- -- -- --
Fulle skåler
fram ho sette,
kalve-steiki
var beste kråsi.

18.

Rig kunde dei
råder segja,
steig upp frå bord,
var huga te sova.
Heldt seg hjå dei
heile tri næter.
Midt etter stigen
skreid han so fram.

19.

Ein våk fekk Amma,
var aust med vatn,
dei kalla han Karl.
Kona sveipte
den raudleitte sellen
med dei spelande augo.

20.

Voks han gjorde,
og vel han treivst.
Oksar han tamde
og ardar gjorde,
tømra stogur,
sette upp løur,
kjerrer han smidde
og køyrde plog.

21.

Heim dei førde,
med nykle-hankar
og geiteskinn-stakk,
gifta til Karl.
Snòr heitte ho.
Sat ho med brur-lin.
So breidde dei blæja
og bu sette.

22.

Born dei ól
uneleg saman,
het Hal og Dreng,
Hold, Tegn og Smed,
Breide, Bonde,
Bundinskjegge,
Bue og Bodde,
Brattskjegg og Segg.

23.

Enn var det døtrar
med desse namni:
Snót, Brur, Svanne,
Svarre, Sprakke,
Fljod, Sprund, Viv,
Feima, Ristil.
Hev bonde-ætter
sitt upphav frå dei.

24.

Gjekk Rig derifrå
radne vegen,
kom til ein sal,
mot sud horvde døri,
opi ho stod,
ring var i stolpen.
Gjekk han so inn,
golvet var strålagt.

25.

Såg mann og kone
kvarandre i augo,
Fader og Moder
med fingrom leika.
Mannen sjølv
snudde strengjer,
smidde bogar
og skjefte piler.

26.

Frua gav ans
på armane sine,
strauk yver linet,
sterte ermar,
batt upp skrud.
Dings var i bringa,
sid var kjolen
og serken blåleitt.

27.

Rig kunde dei
råder segja,
munde seg setja
midt imillom
med mann og kone
på kvar si led.

28.

Fann då moder
mønster-duk fram,
av bjartaste lin,
og breidde på bord.
Lagde so brotar
av braud på duken,
tynne, kvite
kveite-leivar.

29.

På bord ho sette
sylvlagde fat,
slikjande flesk
og steikte fuglar.
Vin var i kanne,
krota var staup.
Dei drakk og drøste,
med dagen leid.

30.

Rig kunde dei
råder segja,
reis han so upp,
reidde seg seng.
Heldt seg hjå dei
heile tri næter.
Midt etter stigen
skreid han so fram.

31.

Ein svein fekk Moder
vart sveipt i silke
og aust med vann.
Jarl vart han kalla.
Gulbleikt hår,
globjarte vangar,
atal i augo,
som orm du såg.

32.

Upp voks der
Jarl i garden,
Skjold mun han svinge,
strengjer leggje,
alm bøygje,
orvar skjefte,
på hestar ride,
hundar eggje,
sverd bruke
og symjing øve.

33.

Kom der til gards
Rig gangande,
Rig gangande,
gav runelærdom
og namnet sitt eigi,
nemnde honom son,
bad honom eigne seg
odels-vollar,
odels-vollar,
utgamle bygder.

34.

Ein-eigar vart han
av attan gardar;
gåvur han skifte,
gav åt alle
eigna-luter,
øykjer staute,
hogg sund og heiv ut
haugar av gull.

35.

Av fór drengjer,
ók våtvegen;
kom til halli,
der Herse budde.
Ei møy han hadde,
var mjo um hand,
kvitleitt og klok,
var kalla Erna.

36.

Feste dei møyi
og førde ho heim,
gifte ho med Jarl
og skautet gav ho.
Dei hugnadlegt saman
i heimen budde.
Med ætter auka,
sin alder dei naut.

37.

Upp so voks der
Jarl sine born,
dei hestar tamde
og hivde spjot,
emna skjoldar
og oddar kvesste.

38.

Bur var den eldste,
og sidan Barn,
Jod og Adal,
Arve, Mòg;
Nid og Svein,
Nidjung og Son,
dei tamde seg upp
i tavlspel og symjing.
Kund het ein til,
Kon var den yngste.

39.

Men Kon unge
kunde runer,
runer som år
og æve stend.
Meir kunde han:
mannaliv berge,
stormar stille,
sverds-egg døyve.

40.

Han fuglemålet
fulla kunde.
Eld han stogga,
sorger døyvde
og stillte hugen.
[Og so er sagt:]
han åtte manns avl
og age hadde.

41.

Han med Rig Jarl
um runer stridde,
batt han med velur
og vart den beste.
Då til odel
og eige vann han
Rig å heite
og rune-meister.

42.

Reid Kon unge
i kjørr og skogar,
og fuglen han fall,
der pili hans flaug.
Då kvad ei kråke,
på kvisten sat:
"Kvi fèr du, Kon ung,
og fuglar veider?

43.

Heller du skulde
din hest ut ride,
geiren støyte
og slengje spjot,
[vig vekkje,
voll blodge,
med hoggi harde]
her felle.

44.

Dan og Danp
hev dyre haller,
yppare odel
enn du mun eige.
Kann fulla dei
kjølen ride,
få sverd te bite
og sår te svide."

45.

Spjot han slengde
i skjold det skalv,
sprengde fram hesten,
og sverdhoggi skrall.
Vig han vekte,
voll han blodga,
val han fellte
og vann seg land.

46.

Reid han sidan
gjenom svarte skog,
yver helut fjell,
til halli han kom.

47.

[Fann der ei møy
fagrast av kvende.]
Bruni var bjartare,
brjostet ljosare,
halsen kvitare
enn klåre mjølli.
Flust var med gull,
der dei flutte saman.

Publisert 6. mars 2018 16:48 - Sist endret 6. nov. 2019 12:48